بررسی و تحلیل مفاهم وند، وندی، وندال و وندالیزم افغانستانی

 علی پیام

تصنیفهای مانند "دستمال چارخانه / پیکا بله شانه / وند خانه به خانه" که محصول سالهای جنگ در افغانستان است برای هر افغانستانی بسیار آشناست. هر کسی که این تصانیف به گوشش بخورد بار گناه تلخ سالهالی وند و وندی ذهنش را زهرآگین خواهد کرد.

همچنین وند، وندی و وند زدن  را هر افغانستانی شینده است. این کلمات و این حالات رفتاری در طول سالهای جنگ از جزء تولیدات ملی این مردم بود که مثل بیماری وبا و مرض سرطان به جان بیمار و علیل افغانها افتاده بودند و جانهای بیمار بسیاری را گرفتند. ایا برای شما این سؤال پیش نیامده است که ریشۀ این کلمات در کجا قرار دارد؟ و آیا چطور شد که این حالات رفتاری و این کلمات نحس و نجس و ویرانگر در فرهنگ رفتاری و گفتاری و کرداری افغانها ریشه دوانید؟ آیا این کلمات ریشۀ تاریخی هم دارد؟ این نوشته در پی ریشه یابی و تحلیل وند و وندی است به نحو غیر عامیانه تری.

همین روزها داشتم کتابی می خواندم به کلمات وندال (vandal)، وندالیزم (vandalism) و وندالیز (vandalize) برخوردم و عجب قرابت و نزدیکی و روح مشترکی بین وند و وندی افغانی و وندال و وندالیزم غربی یافتم! وند و وندی افغانی و وندال (vandal)، وندالیزم (vandalism) و وندالیز (vandalize) غربی در دو قلمرو جغرافیایی متفاوت چقدر شباهتی با هم دارند. وندال و وندالیزم در غرب ریشۀ تاریخی دارد، براساس فرهنگ آکسفورد، در طی سال 1663 میلادی این کلمات بر رفتارهای اجتماعی مانند تخریب جاهلانه و یا آگاهانه هر چیزی زیبا، محترم و حفاظت شده ای استعمال می شد و سپس گسترش یافت و دائرۀ قلمرو کاربردش وسیعتر شد. ولی مطمئنا کلمات وند و وندی افغانی هنوز به شکل مکتوب در نیامده است و در فرهنگ لغت افغانها ثبت و ظبط نشده است و هنوز در سطح محاورات افغانها استعمال می شود. آیا وند، وندی و وند زدن، همان وندال و وندالیزم غربی است؟ اگر درست است، از چه زمانی وارد قلمرو رفتاری و فرهنگی افغانها شده است؟

vandal: a person who deliberately destroys or damages works of art public and private property, the beauties of nature, etc for no good person.

Vandalism:  Behavior characteristic of vandals the withdrawal of arts subsidies is an act of cultural vandalism.

 Vandalize: To destroy or damage works of act, property, act for no good

وندال (vandal)و وندالیزم (vandalism) رفتارهای مخرب و خشونت امیز است همانطوری که وند، وندی و وند زدن افغانی نوع رفتارهای مخرب و خشونت آمیز است. در پی رفتارهای وندالیزمی دکانها و مارکتها و ملی بسهای عمومی و اماکن دولتی و مردمی به آتش کشیده می شود و خطوط تلفن قطع می شود و اماکن عمومی و ملی تخریب می شود، همانطوری که در اثر وند و وندی و رفتارهای وندیانه افغانی ده و شهر و اماکن عمومی و اموال شخصی مردم مورد بی حرمتی قرار می گیرد و تعمیرهای دولتی تخریب می شود و بی حرمتی به اماکن و داراییهای ملی و مردمی صورت می گیرد، ایا این رفتارهای وندیانه و وندگرایانۀ افغانی همان رفتار و حالات وندالی و وندالیزم تاریخی در غرب نیست؟ آیا این وند، وندی و وندگرایی افغانی همان وندالیزم (vandalism) غربی است؟ اگر است، آیا این واژه در چه تاریخی وارد محاوره عمومی افغانها شده است؟

در شرح و توضیح وندال و وندالیزم بر اساس آنچه که در کتابها، فرهنگها و دائرت المعارفها آمده است می توانیم بگوئیم کهVandal (وندال) به معنای خرابگر، کسي که از روى حماقت يا بدجنسى چيزهاى هنرى يا همگانى را خراب مي کند و وندالیزم (Vandalism) به معنای دشمنى با علم و هنر، وحشيگرى، خرابگرى، رفتاری که عمدا یا deliberately)) موجب destroys یا ورشکستگى، نابودى، خرابى، خرابه، ويرانه، تباهى، خراب کردن، فنا کردن، فاسد کردن Private یا چیزهای عادى، غير دولتى، پوشيده، شخصى، اختصاصى، خصوصى، محرمانه، مستور و سرباز می شود. وندالیزم یک (Behavior) رفتار، حرکت، وضع، سلوک، اخلاق است و vandalize به معنای ويران کردن، خرابگرى کردن اثار هنرى و تاريخى است.

وندالیزم، هرگونه رفتار تخریب گرانه، بی پروا، بی فرهنگ و بی رحمانه ای است که این تعبیر ابتدا در حیطۀ هنر و آثار هنری رواج یافت و سپس عمومیت یافت. به عقیدۀ صاحب نظران، رفتاری را می توان وندال (vandal) و وندالیسم (vandalism) خواند که ضمن دارا بودن جنبه های خشونت و تخریب عناصر زیر را داشته باشد:

1-    صدمه به چیزهایی که متعلق به دیگران است.

2-    صدمه به اموال عمومی

3-    در کل هر خسارتی که دیگری باید آن را جبران کند.

وند و وندی و وند زدن افغانی هم هرگونه رفتار تخریب گرانه، بی پروا، بی فرهنگ و بی رحمانه ای است که ضمن دارا بودن جنبه های خشونت و تخریب عناصر زیر را دارد:

1-    صدمه به چیزهایی که متعلق به دیگران است.

2-    صدمه به اموال عمومی

3-    در کل هر خسارتی که دیگری باید آن را جبران کند.

در شرح و توضیح وند و وندگری افغانی نیر می توانیم بگوئیم که وندی به معنای خرابگر، کسي که از روى حماقت يا بدجنسى چيزهاى هنرى ياهمگانى را خراب مي کند و وند زدن به معنای دشمنى با علم و هنر، وحشيگرى، خرابگرى، رفتاری که عمدا موجب ورشکستگى، نابودى، خرابى، خرابه، ويرانه، تباهى، خراب کردن، فنا کردن، فاسد کردن چیزهای عادى، غير دولتى، پوشيده، شخصى، اختصاصى، خصوصى، محرمانه، مستور و سرباز می شود و وندگری رفتار، حرکت، وضع، سلوک و اخلاقی است که در نتیجه موجب ويرانی، خرابگرى آثار هنری و تاریخی و مایملک همگانی و ملی است.

فرقهای وند و وندی و وندال و وندالیزم

وند و وندی و وندال و وندالیزم، این ارواح خبیث مشترکی است که در کالبدهای نجس و پلید وندیان و وندالیزمیان زمان اعم از افغان و غیر افغان جریان دارند و اخلاق و سلوک و وضع وندی و وندالیزمی در برهه های تاریخی متفاوت و در سرزمینهای مختلف به این بدنهای پست حلول می کند، اما فرقی که در عرف و محاورات مردم افغانستان از وندی وندی و وندال، وندالیزم است، وند و ندی افغانی خاص است. زیرا گاهی در عرف و ادبیات محاوره ای مردم افغانستان وند و وندی و وندگری به دزدی، غارت، چور، دست درازی و تعدی به دارئیهای ملی و اتباع افغانستان اطلاق می شود. ولی در حقیقت وند و ندی و وندگری افغانها خیلی وسیعتر از اعمال صرفا دزدی و غارت است. از طرفی به فرض اینکه بگوئیم وند و وندی کلمات و خصلتهای بومی و افغانی الاصل است و وندال و ندالیزم غربی نیست، ولیکن این خوی و رفتار (وند، وندی، وندال و وندالیزم) اخلاق و سلوک مشترکی است. و اخلاق وند و وندگری افغانها در تداوم خوی و رفتار وندالیستی تاریخی است. هیچ مهم نیست که این واژه در چه تاریخی وارد فرهنگ محاورۀ افغانها شده است. هیچ مهم نیست که بگردیم که کدام فرهنگ لغت و لغتنامۀ افغانها ریشۀ وند و وندی را بررسی کرده است. مهم این است که این ارواح خبیثه در جسد مردار وندیان افغان چنان نهادینه شده است و چنان رسوخ و ثبوت کرده است و در ادبیات محاوره ای و شفاهی مردم چنان عمیق شده است که زدایش و بیرون راندن فرهنگ وند و وندی و وندگری نیازمند تلاشهای اخلاقمند سازی و دود عود و سپند قانون مداری و قانونگرایی و تزریق فرهنگ شهروندی و تعلیم و تربیۀ آموزه های صحیح اخلاق است.

در تاریخ دهه های پسین افغانستان وندگریهای موحش و خرابکارانه و بی فرهنگی و بی رحمانه ای صورت گرفته است که از گوشه و گوشۀ این سرزمین جای پای وندیان و وندگرایان هیولایی افغانی پیداست، از جنوب تا شمال و از شرق و تا غرب این کشور با انگیره های مختلف که هریک این انگیزه ها منبع الهام شان روح خرابگری و خرابکارانه و وندیگری و وحشیگری بوده است.. وندیان افغانی با بی فرهنگی و بی حرمتی به آثار ملی و تاریخی و مشترک تعدی کرده اند و تجاوز کرده اند و در اثر این بی حرمتی ها اثر ماندگار وندگری را در تاریخ این کشور ثبت کرده اند و این ثبت تاریخی عجب لکۀ سیاه و ننگینی است بر ورقهای تاریخ این مرز و بوم، از تخریب مجسمه های بزرگ بودا بگیریم که مصداق خرابگری آثار هنری است تا بی نهایت خشونتها و خرابگریها.که حالا از خصیصه های ذاتی و از جزء لاینفک شخصیت افغانها شده است. به حدی که بارها می شنویم در فلان شهر و یا فلان محل افغانستان مظاهره شده است و این مظاهره موجب صدمه و تباهی به چیزهایی که متعلق به دیگران است.و صدمه به اموال عمومی در کل هر خسارتی که دیگری باید آن را جبران کند،  شده است.

وند و وندی و وندگری ممکن است ابتدا به شکل معقول و با هدف ایده آل و انسانی و ملی و در قالب اعتراض و طرح خواسته ها و مظاهره ها تحقق پیدا کند، همانطوری که نمونه های زیادی از وندگری افغانها را حتا در قیادت نظام سیاسی جدید افغانستان در قالب و شکل مظاهره شاهد هستیم که می توانیم از مظاهره های وندیانه و وندالیزمی سالهای اخر در افغانستان نام ببریم. مثلا از وندی و وندگری و وندالیستی مظاهره چیان علیه کاریکاتورچی کانادایی مربوط به چند سال پیش که در نقاط مختلف کشور رخ داد و موجب تحقق خوی و خصلت وندالیستی گردید و باعث خشونت و خرابکاری و خرابگری و صدمه به اموال عمومی و دارائیهای ملی گردید. روحهای خبیث وندالیستی برای طرح و تحقق خواسته های مشروع و قانونی و غیر مشروع و غیر قانونی شان متوسل می شوند به تخریب و آتش زدن و خرابکاری. از ملی بسهای شهر بگیریم تا آتش زدن مدارس.  وندگری افغانی چه در طول سالهای جنگ و چه در طی برقراری نظام جدید سیاسی افغانستان همواره بوده است و این قصه سر درازی دارد.

افغانها در جریان جهاد علیه تجاوز شوروی بود که نخست، خصیصۀ ذاتی وندگریشان را نشان دادند. در این دورانها چه تعمیرهای دولتی و اموال منقول عمومی با این استدلال که دست کمونیستهای کافر و خلقیهای افغان به آن خورده است، تباه که نشد! همچنین در طول سالهای جنگ نا مقدس خودی و بین گروهی چه خرابکاریها و خشونتها و وندگریهایی که صورت نگرفت! به همین منوال، در طول سالهای جنگهای مقدس و نا مقدس و پس از جنگ این وند و وندی و وندال و وندالیزم افغانی وجود داشته است و تا افغان فعلی هست این خوی و این خصلت و این اخلاق خرابکاری و این وند و وندی و وندال وندالیزم جریان دارد تا قاف قیامت، مگر اینکه افغانها ذهن و روح و اخلاق و خصلتهای پست و خشونتگری و وندی و وندالیزم خود را خانه تکانی کنند و ...

راههای محو و پایان دادن به فرهنگ وند و وندی و وندالیزم افغانی

برای رهایی از فرهنگ وند و وندی و وندالیزمی افغانی راهی نیست مگر افغانها فرهنگ مدار شود و مثل بچه های مکتبی سر کلاس فرهنگ بنشیند و آرام آرام به یادگیری فرهنگ احترام به اموال عمومی، اموال مردم، دارائیهای مادی و معنوی ملی و ملکیت اتباع افغانستان بپردازد. برای ختم روحیه وندی و وندالیستی، افغانها باید تن شویی کند و انبار محترقه و منفجرۀ وندالیستی روح شان را باید به دست باد بسپارد تا به تاراج برود و باید افغان نو و تازه و شسته و پاکیزه به جای این بدنهای پلید و نجس و وندالیستی به وجود بیاید و به بار بنشیند و بروید. برای پایان دادن و خاتمه دادن و خط قرمز کشیدن روی فرهنگ وند و وندی و وندگرایی، لازم است تا مردم به این حقیقت پی ببرد که اموال عمومی، دارائیهای ملی، و اموال و مالکیتهای شخصی و حریم معنوی و مادی مردم محترم است و نباید دست تعدی به آنها دراز کرد، وگرنه مرتکب جرم و گناه کبیره خواهد شد. برای رهایی از اخلاق وندالیزمی لازم است تا مواد مختلف قوانین، خصوصا قانون مجازات افغانستان و جنبه های جرمی حرکات وندی و وندالیستی برای مردم آموزش داده شود. و در نهایت آموزش و تربیۀ صحیح و شکل گیری جامعۀ معیاری تنها راه نجات از چنگال اختاپوس وند و وندی و وندال و وندالیزم افغانی است.

-------------------------------