نقش شيعيان در فرهنگ و تمدن افغانستان

پژوهش حاضر با عنوان «تمدن و فرهنگ شيعيان افغانستان از دوره صفويه تا دوره معاصر»، تأثيراتي را كه شيعيان افغانستان در برخي از حوزه‌هاي فرهنگي و تمدني داشتند، مورد بررسي قرار داده است. در آغاز كليات و مفاهيم مرتبط با اين عنوان ارايه گرديده است و پس از آن به نقش شيعيان افغانستان در حكومت و سياست پرداخته شده است، چگونگي برخورد حكومت‌هاي مركزي افغانستان در قبال شيعيان مناسب نبوده‌اند، هيچگاه حكومتي را نمي‌توان يافت كه در تعامل با شيعيان برخورد مناسبي داشته باشد. ولي با اين حال برخي از شيعيان در حكومت‌هاي مركزي افغانستان نقش فعال داشتند.

وضعيت فرهنگي و علمي شيعيان: آنها مثل هموطن خويش در برخي حوزه‌هاي فرهنگي فعال و در تلاش هستند و در بعد علمي و تعليم و تربيت، در برخي از رشته‌هاي علمي، چون: ادبيات و تاريخ‌نگاري از جايگاه ممتازي در مقايسه با ساير ساكنين افغانستان برخوردارند در امر آموزش در مكتب‌ خانه‌ها و مدارس علوم ديني بسيار فعال بوده‌اند با اين كه شيعيان افغانستان از نظر آموزشي از حداقل امكانات برخودار بوده‌اند، ولي نسبت به ساير هموطنان خويش باسوادترند.

آداب و رسوم خويش با توجه به مناسبت‌هاي مذهبي بسيار معتقدند، آداب و رسوم‌شان متنوع‌تر و سالم‌تر مي‌باشند.

نهادهاي مدني و اجتماعي شيعيان: روحانيت داراي سازمان غير رسمي‌است، به طوري كه در هر نقطه افغانستان كه قرار داشته باشد، داراي مسئوليت‌هاي ديني و اجتماعي مي‌باشد. روحانيت در تشكيل سازمان و جريانات سياسي نقش فعال داشته‌اند. سيستم داوري در ميان شيعيان به دو صورت بوده است: سيستم داوري دولتي كه دولت‌ها به اعمال و اجراي احكام و اموري چون: و قف، سرپرستي از يتيمان و ... و نيز در بحث مجازات از «حدود» گرفته تا «قصاص» را به عهده داشت. سيستم داوري محلي كه به صورت ابتدايي، ساده تشكيل و اداره مي‌شد، توسط خوانين محلي و اربابان و بزرگان محلي مبتني بر اعمال مصالحه بين مدعي و مدعي عليه مي‌باشند. ولي در اين اواخرحل دعاوي به و اسطه علما، عمدتاً مبتني بر اعمال مصالحه و بر مباني فقه جعفري بوده اند.

معيشت و درآمد شيعيان، به دو صورت بوده است؛ يكي كشاورزي و ديگري دامداري است، جز عده‌اي از شيعيان كه در برخي موارد به امر تجارت مي‌پرداختند، ديگران به دامداري و كشاورزي مشغولند.

شيعيان و هنرمعماري: در اين زمينه‌ نيز آنها به آفرينش هنري چون موسيقي، خط، بافندگي و ريسندگي در بسياري از نواحي كشور دست توانا داشته‌اند و در توليد برخي از هنرها خودكفا بوده‌اند و برخي از اقلام صادراتي كشور از مناطق آنها تأمين مي‌گرديد. و همين طور در صنعت فلزكاري و صنعت چوب و نجاري و ... شيعيان مشهور و معروفند. شيعيان در ايجاد ابنيه‌ تاريخي و مذهبي مثل مدرسه‌ سازي، مساجد و حسينيه و تكايا و راه‌سازي و پل سازي و... از پيشگامان بوده‌اند. برخي از اين گونه شاهكاري‌هاي آنها به يادگار مانده‌اند و نشان از هنرمندي آنها دارند.

در مورد تمدن شيعيان افغانستان، نا نوشته‌هايي بسياري وجود دارند، البته اين‌گونه مسايل بازگشت مي‌كنند، به اين كه شيعيان در گذشته‌هاي تاريخي در سرزمين افغانستان، مورد ستمي‌حكومت‌هاي آن روزگار واقع شده اند. و در باره آنها برخوردهاي ناعادلانه صورت پذيرفته اند، بيش از همه تاريخ، تمدن و فرهنگ پيروان مذهب تشيع مورد انكار و در برخي موارد سكوت مورخين را در پي دارند، در حالي كه اين جامعه داراي تمدن كهن و فرهنگ غني بوده‌اند، كه به صورت آثار مكتوب گرد آوري نگرديده است.

شگفت انگيزتر اين كه هويت تاريخي و تمدني اين فرقه آگاهانه مورد انكار قرار گرفته اند. در حالي كه شيعيان افغانستان يكي از مؤلفه‌هاي مهم و تأثير گذار در تمدن و فرهنگ اين كشور به شمار مي‌آيند. از اين رو به تأثيرات آنها در حوزه‌هاي علمي، اجتماعي و سياسي در اين نوشتار تحت عنوان: «تمدن و فرهنگ شيعيان افغانستان از صفويه تا دوره معاصر»، مورد بررسي قرار گرفته است. از آنجا كه كشوري افغانستان در جغرافياي جهان اسلام از جايگاه ويژه‌اي برخور دار است. از تنوع مذهبي و اقوام گوناگون و تحولات و تاثيراتي مهم آنها در اين سرزمين اتفاق افتاده است. شيعيان نيز در اين گونه تحولات و تغييرات سهم فعال ايفا نموده است از اين رو به گوشه‌هايي از مشاركت شيعيان در زمينه‌هاي فرهنگي و تمدني به برخي از حوزه‌هايي كه آنها نقش آفريني كرده‌اند مورد ارزيابي قرار گرفته است.

با توجه به اهميت موضوع كه شيعيان افغانستان داراي تمدن و فرهنگ مي‌باشند مطالبي در مورد شيعيان و در حوزه‌هاي فرهنگي و تمدني آنها از منابع معتبر و متعدد گردآوري گرديده تا در راستاي اعتلاي فرهنگ غني شيعيان و نقش و جايگاه آنها در غني سازي فرهنگ و تمدن اسلامي گام‌هاي هرچند كوچك‌تر برداشته شده باشد. تدوين موضوعي كه بتواند تمدن و فرهنگ شيعيان افغانستان برجسته نمايد، ضرورت دارد كه از سوي دلسوزان به فرهنگ و تمدن غني تشيع گام‌هاي جدي‌تري برداشته شود. با تدوين اين نوشته مي‌توان خالي‌گاه پيش آمده را تا حدودي جبران نمود و دستاوردهايي از قبيل احياء هويت شيعيان و بيان جايگاه و منزلت آنها در تمدن افغانستان را براي آنها به دنبال دارد.

دغدغه‌اي اصلي پژوهشگر اين كتاب پاسخ به اين پرسش است كه: آيا شيعيان افغانستان نقش تمدني و فرهنگي داشته‌اند يا خير؟ و در صورت كه آنها تاثيراتي تمدني و فرهنگي داشته‌اند؟ در چه حوزه‌هايي بيشتر تأثيرگذارتر بوده‌اند؟

شيعيان افغانستان داراي تمدن و سيع و گسترده‌اي بوده اند، آنها در برخي از حوزه‌هاي فرهنگ، يعني؛ در زمينه‌هاي سياست و حكومت، علوم و هنر و معماري و در زمينه‌هاي ديگر اجتماعي نسبت به حضور خويش در عرصه گوناگون اجتماعي نقش فعال ايفا نموده اند.

با جستجوي‌هاي به عمل آمده نوشته‌اي مستقلي تحت عنوان «تمدن و فرهنگ شيعيان افغانستان از صفويه تا دوره معاصر»، مشاهده نشده است، ولي در لابلاي منابع تاريخ عمومي ‌و كتاب‌هايي كه در مورد افغانستان به نشر رسيده، مطالب پراكنده و در عين حال ارزنده‌اي وجود دارند كه اين پژوهش از آنها بهره گرفته است. در اين نوشتار از منابع و مآخذ فراوان استفاده شده كه در نگاهي كلي به سه دسته تقسيم شده است:

الف‌ـ تاريخ عمومي ‌افغانستان: براي تكميل و تدوين اين پژوهش از كتب تاريخ عمومي ‌افغانستان همانند: سراج التواريخ؛ ملافيض محمدكاتب، تاريخ ملي هزاره؛ تيمورخانوف(دانشمند روسي)، تاريخ تشيع در افغانستان؛ پژوهشي در تاريخ هزاره‌ها؛ حسين‌علي (حاج كاظم) يزداني، افغانستان در پنج قرن اخير؛ ميرصدق فرهنگ، سرزمين و رجال افغانستان؛ حسين نايل، تاريخ تشيع در افغانستان (قرن اول تا پايان قرن هفتم هجري قمري)؛ مشاهير تشيع در افغانستان از آثار عبدالمجيد ناصري و شيعيان افغانستان؛ محمد عزيز بختياري، از اين گونه منابع در راستا تكميل اين نوشته استفاده شده است.

ب ـ دانشنامه‌ها و دايرة المعارف: در اين نوشتار از برخي دانشنامه‌ها در قسمت ادبا و شعراي سرزمين افغانستان، چون: دانشنامه ادب فارسي در افغانستان، به اهتمام حسن انوشه و دايرة المعارف آريانا، چاپ كابل و ...مورد استفاده قرار گرفته است.

ج ـ مجلات و شبكه‌هاي اطلاع رساني: مجلات و نشريات داخل كشور و خارج از كشور در مورد پژوهش مطالب داشته مورد استفاده قرار گرفته است و نيز از سايت‌هاي مطالعاتي و خبري براي كامل كردن اين كتاب بهره برداري شده است. در اين پژوهش تلاش خواهد شد كه:

1‌ـ در واقع هدف نهايي اين كتاب بررسي تمدن شيعيان افغانستان خواهد بود؛

2‌ـ نشان دادن تأثير انديشه و باورهاي شيعي در فرهنگ حاكم بر جامعه افغانستان از قرن دهم هجري و پس از آن را در بر مي‌گيرد؛

3 ‌ـ حداقل زمينه پژوهش را در حوزه‌هاي تمدني و فرهنگي شيعيان، براي ساير پژوهشگران جامعه‌ي شيعه فراهم كنند. تا پژوهشگران براي تكميل اين گونه موضوعات دست به قلم ببرند.

1‌ـ اين كتاب به لحاظ موضوع و ساختار نو است، زيرا تحت اين عنوان تا كنون يك مقاله‌ي چند صفحه‌اي هم منتشر نشده است. از اين رو، موضوع كتاب نو و جديد است؛

2‌ـ استفاده از ابزارهاي نوين پژوهشي مثل: نقشه‌هاي جغرافيايي، جداول و تصاوير جهت استناد به داده‌ها در اين كتاب به كار گرفته شده است.

باتوجه به موضوع و محتواي كتاب علمي، تاريخي و اجتماعي است، از دو روش نقلي و تحليلي بهره‌گيري شده است. بيشتر مطالب از منابع مكتوب به روش كتابخانه‌ي به صورت تهيه فيش تحقيقاتي، اطلاعات تاريخي و اجتماعي گردآوري شده است، در برخي موارد ميداني كه مشاهدات و ياداشت‌هاي نگارنده و نيز مراجعه به افراد خبره و جستجو در پايگاه‌هاي اطلاع رساني كشور افغانستان، از ديگر منابع پژوهش اين كتاب بوده است.

اين كتاب، در شش فصل سامان دهي شده است كه عبارتند از:

متن و محتواي اين كتاب در قالب مقالات و بخشي آن را رساله كارشناسي ارشد، نگارنده را تشكيل مي‌دهد، هرچند اين امور نقش مؤثري در تكميل مباحث كتاب داشته است، ولي اين موضوع باعث خالي بودن از نقصان نگشته است؛ از اين رو، ارايه پيشنهادها از سوي انديشمندان كه درحوزه تاريخي و تمدني افغانستان پژوهش نموده اند، جهت تكميل اين اثر موجب امتنان و خرسندي نگارنده را فراهم خواهد نمود.