صدیق پتمن، معاون وزارت معارف در گفتگویی با بی بی سی پذیرفت که ممکن است این کتاب ها "نواقصی" داشته باشد، ولی او تاکید کرد که کتاب های جدید در مقایسه با کتاب های گذشته "بهتر" است.

در بخش نخست بررسی کتاب های جدید، محتوای این کتاب ها مورد توجه بود و در این بخش مسائل مربوط به آرایش های صوری این کتاب ها پرداخته می شود.

کتابهای جدید درسی مدارس افغانستان با آن که از لحاظ صوری با کتابهای گذشته تفاوت های آشکاری دارد، دارای مشکلات زیادی است.

صفحات آراسته تر، عکسها، نقشه ها، متن ها و کادرهای رنگی، از ویژگی های برجسته ای است که کتابهای جدید را از کتابهای گذشته متمایز کرده است.

ولی راه یافتن برخی از اشتباه ها و ضعف های کتاب های گذشته به کتاب های جدید، کیفیت این کتاب ها را هم تا حد زیادی تحت الشعاع قرار داده است.

بسیاری در افغانستان بر این نظرند که وزارت معارف (آموزش و پرورش) با توجه به امکاناتی که در اختیار داشت، نتوانسته است این کتاب ها را در حد انتظاری که وجود داشت چاپ کند.

قطع و صحافت، قلم (فونت) و رسم الخط ناهمگون باعث ناهماهنگی این کتاب ها شده است. اشتباه های املایی و تایپی، مشکلاتی در نگارش، استفاده از واژگان دشوار و تقویم های گوناگون و همچنین ابهام در بکارگیری عکس ها و رسم ها، از دیگر مشکلات عمده ای در این کتاب ها است.

به نظر می رسد کسانی که در تولید این کتاب ها نقش داشته اند، به وضعیت ظاهری کتاب ها، از جمله قطع، صحافت، فونت های مورد استفاده و رسم الخط آن ها توجه زیادی نداشته اند.

قطع برخی از کتاب ها بزرگ و از شماری دیگر کوچک است. در این کتاب ها از چند نوع قلم، با اندازه های مختلف استفاده شده است. حتی کیفیت کاغذ بیشتر این کتاب ها خیلی پایین و در حد کاغذ روزنامه ای است.

نگارش
 

همچنین هیچ قاعده ای برای همگون سازی رسم الخط فارسی در این کتاب ها در نظر گرفته نشده است. حتی فاصله ها میان حروف و واژگان به گونه درست مورد توجه نبوده و حتی گاهی یک کلمه به چند شکل نوشته شده است.

"سیزده سالگی، مردانگی/ شهزاده گان، نویسنده گان" (تاریخ صنف نهم)
"گفتگو/گفت و گو" (دری هفتم)

"چنگیز مغل بود و مغول یک قوم عظیم صحرانشین بود." (تاریخ نهم)

"پدر ومادر وبرادرش اورا دوست دارند." (دری سوم)
"دفین: پول گور کرده شده،یا هرچیزیکه زیر زمین ساخته شود." (دری هفتم)

موارد بی شماری از این دست جملات، عبارت ها و واژه ها در این کتاب ها وجود دارد. این مشکلات، از نگارش تا حروف چینی در متن های این کتاب ها بیان گر پرداخت ناشیانه و غیرحرفه ای در کار تولید این کتاب ها است.

اغلاط املایی و تایپی از مواردی است که تقریباً در هر صفحه این کتاب ها دیده می شود: کی (که)، چی (چه)، نشه (نشئه)، مراورید (مروارید)، بزکش (بزکشی)، تدوای (تداوی)، ادیبات (ادبیات)....

در موارد زیادی لغت ها به گونه درست معنی نشده و در مواردی هم از لغت های دشوار استفاده شده است.

مراسم: رسم ها، جمع شدن ها (دری سوم، ص ۴۸)
عنعنوی: رسم و رواج (دری سوم)
تاجر: تاجرت کننده (دری سوم)
پیوست: یکجا شده (همان ص ۵۰)
روزنامه: اخبار روزانه (همان ص ۸۹
آهو: نام حیوان (دری سوم)
قاطر: نام حیوان (دری سوم)

معناهای ارائه شده برای این واژه ها بخوبی نشان می دهد که هدایت دانش آموزان به سوی فهم درست معنی های کلمات تا چه حدی ساده و کم اهمیت پنداشته شده است.

واژگان خارجی

واژه های خارجی هم در این کتاب ها کم نیست. جالب است که معنای بیشتر آن ها توضیح داده نشده: دیسیپلین(discipline)، پرابلم (problem)، سپورت (sport)، ( فابریکه (fabrics)، منرال (mineral)، ویسرای (viceroy)، کلتور (culture)، سمبول (symbol)، اسید (acid)، ساینس (science)، کلیپ (clip)، کتلیست (catalyst)، لیست (list)...

به علاوه، اعداد هم در بسیاری از کتاب های جدید به انگلیسی نوشته شده است. از جمله در کتاب کیمیا/شیمی صنف هفتم، از صفحه نخست پشتی تاصفحه آخر آن، همه اعداد، به شمول تاریخ، شماره صفحه ها و اعدادی که در متن آمده به انگلیسی است.

به این ترتیب دانش آموزان با نوشتن اعداد به انگلیسی عادت خواهند کرد و دیگر از یاد خوهند برد که آن ها می توانند اعداد را به خط زبان خود نیز بنویسند.

در کل، عدم دقت کافی در نگارش کتاب های جدید درسی باعث شده که حتی در موارد زیادی مشکلات دستوری هم وارد جمله های این کتاب ها شود و گاهی جمله ها به اندازه غیرمتعارف متون درسی دراز یا پیچیده شود.

"سخن گفتن با دیگران را چه قسم انجام دهیم؟" (با دیگران چگونه سخن بگوییم؟) (دری سوم)

"دسته های بزکشی در کشور ما در ولایت های بدخشان، تخار، کندز، بغلان، سمنگان، بلخ، جوزجان، سرپل و فاریاب موجود بوده و در فصل بهار یا خزان که هوا خوشگوار است بین هم مسابقه می دهند." (دری سوم)

صدیق پتمن، معاون وزارت معارف می گوید اشتباه های موجود در کتاب های درسی در آینده رفع خواهد شد. آقای پتمن در گفتگویی با بی بی سی گفت: "اشتباهات در سابق زیاد بود، حالا کم شده و در آینده بکلی از بین می رود."

اشتباه ها و دشواری های موجود در کتاب های درسی مدارس افغانستان کافی است که دانش آموزان را در آموزش درست زبان، نگارش و مفاهیم ارائه شده با مشکل رو برو کند. به علاوه، ممکن است در مواردی آن ها را با بدآموزی در خواندن و نوشتن مواجه کند.

آینده؟

با این همه، مشکلات این کتاب ها به همین جا پایان نمی یابد. استفاده از تقویم های گوناگون و همچنین دشواری هایی در بکارگیری رسم ها و عکس ها را هم باید به این مشکلات افزود.

در این کتاب ها، از جمله کتاب های تاریخ، همزمان از تقویم های میلادی، هجری قمری و هجری خورشیدی استفاده شده است.

به گونه مثال، در درس "حملات مغل" کتاب تاریخ صنف نهم ۱۱ تاریخ به تقویم هجری قمری و سه تاریخ دیگر به تقویم میلادی آمده است. در یک مورد هم به تقویم هجری قمری همراه با معادل میلادی آن نوشته شده، در حالی که در درس بعدی آن همه تاریخ های ذکر شده براساس تقویم هجری خورشیدی است.

این وضعیت باعث می شود که دانش آموزان نتوانند زمان وقوع حوادث و تحولات را براساس یک تقویم مشخص به حافظه خود بسپارند و این تحولات را بر اساس همین تقویم مطالعه کنند. استفاده از سه تقویم متفاوت مغایر معیارهای ارائه مفاهیم و اطلاعات سازمان دهی شده به دانش آموزان است.

عکس ها و نمودارها

با این که امکان چاپ عکس، نمودار، متن و جدول های رنگی در کتاب های درسی کنونی وجود داشته، ولی عکسها و رسم ها و نمودارها در این کتاب ها با کیفیت پایینی چاپ شده است.

برخی از نقاشی ها به درستی فهمیده نمی شود و برخی از نقاشی ها به گونه ناشیانه ای نقاشی شده است. از جمله یک نقاشی در صفحه ۶۳ دری صنف سوم برای نمایش دادن سیلاب چاپ شده که در آن سیلاب به طور مستقیم از فراز کوه به پشت بام و از آن جا در جلو خانه آمده است.

در درس "روزهای رخصتی (مرخصی)" عکس چند درخت بید چاپ شده است، ولی مشخص نیست که درخت های بید با مرخصی چه ربطی دارد.

برخی از کارشناسان می گویند مشکلات موجود در کتاب های درسی مدارس افغانستان ناشی از استخدام افراد کمتر حرفه ای برای تهیه و تدوین این کتاب ها در وزارت آموزش و پرورش است.

عزیز رویش می گوید: "کتاب های تالیف شده نشان می دهد که کادر بسیار متعهد و حرفه ای در وزارت معارف جذب نشده است. با مصارف گزافی که کرده و کاری که انجام داده اند، دستاورد و بازده شان زیاد محسوس نیست."

با این حال، دشوار به نظر می رسد که وزارت آموزش و پرورش افغانستان بتواند به زودی مشکلات موجود در کتاب های درسی مدارس را رفع و این کتاب ها را با معیارهای جدید آموزش و پرورش منطبق بسازد.

ایوب آروین

بی بی سی، کابل