نقد مباني هرمنوتيكي نظريه قرائت‌هاي مختلف از دين

معرفي كتاب: نقد ‌مباني هرمنوتيكي نظرية قرائت‌هاي مختلف از دين

اين اثر حاوي مباحث جديد كلامي فلسفي در موضوع هرمنوتيك دين مي‌باشد، نگارنده تلاش نموده است، تا هرمنوتيك و تفسير دين در غرب(مسيح و يهود) و شرق (اسلامي) را تقريبا با نگاه تطبيقي‌ـ انتقادي مورد تبيين قرار دهد، كه براي رسيدن به منابع مادر، با دانشگاه فر ايبرگ آلمان، كمبريج آمريكا، آكسفورد انگلستان و... ارتباط برقرار نموده، و ديدگاه‌هاي خداوندگاران هرمنوتيك غرب را از آنها از طريق E- mail دريافت نموده است. از سوي ديگر نظرات نو انديشان ديني در اسلام را كه به نوعي منجر به هرمنوتيك دين و تفسير ديني شده‌اند را از آثار خود آنان رصد نموده و در معرض مطالعه انديشمندان فلسفه و كلام گذاشته است. نويسنده معتقد است اين اثر جز يك طرح سؤالي بيش نمي‌باشد. بنابراين پژوهشگران عرصة دانش هرمنوتيك با ژرف‌نگري خود در هر رويكردي از اين دانش اثرات پربار و قابل توجهي ارائه مي‌دهند.

اين كتاب در پنج بخش و پانزده فصل تدوين شده است. بخش اول؛ فصل اول و دوم را تشكيل داده، كه فصل اول؛ در صدد اراية مفاهيم و تعاريف كليدواژ‌هاي مهم چون هرمنوتيك، نقد، تفسير، دين، تأويل، قرائت‌هاي مختلف و معرفت‌شناسي مي‌باشد، در فصل دوم پيشينة هرمنوتيك و تعدد قرائت‌ها در غرب و شرق بر دو محور عمدة تاريخي و فرهنگي بيان شده، در غرب موضوع هرمنوتيك و تعدد قرائت‌ها در دين مسيح و اصحاب كليسا ونيز دين يهود مطرح و داراي اهميت بوده است،

و نيز رگه‌هاي هرمنوتيك و تأويل شرقي در دين اسلام مورد توجه قرار گرفته، در ادامه برخي مباني نظرية تعدد قرائت‌ها از جمله «هرمنوتيك» به صورت گذرا مرور مي‌شود. بخش دوم؛ سه فصل را دربر دارد، كه فصل سوم به تبيين دوره‌هاي هرمنوتيك به قديم و جديد پرداخته است، و فصل چهارم مكاتب هرمنوتيكي نظير هرمنوتيك كلاسيك، هرمنوتيك فلسفي گادامر را مورد بررسي قرار مي‌دهد، در فصل پنجم، رويكرد‌هاي مهم تفسيري با محوريت متن، مفسر و مؤلف بيان مي‌شود. بخش سوم؛ شامل چهار فصل بوده، كه نقد و تبيين ديدگاه‌هاي انديشمندان غرب در باب هرمنوتيك را به عهده دارد. فصل ششم، اين بخش به بيان نظرات شلايرماخر اختصاص يافته، كه او در امر تفسير درك حالات رواني صاحب متن و دست‌يابي به نيت مؤلف را بگونة مهم دانسته است. در فصل هفتم، هرمنوتيكِ هايدگر و نظرية وجودشناسانة او، با درونمايه‌هاي پيش‌ساختار داشتن، دَوري بودن، پيش‌افكندگي در فهم، همراه با نقد آنها مورد بررسي قرار مي‌گيرد. فصل هشتم، به تبيين ديدگاه‌هاي گادامر در هرمنوتيك مي‌پردازد، كه او دخالت دادنِ پيش‌فرض‌هاي مفسر در عمل تفسير و حلقوي بودن تفسير را پذيرفته و دست‌يابي به نيت مؤلّف را مهم نمي‌داند، بلكه فهم‌هاي گوناگون از يك متن و يا هر اثر ديگر را ممكن مي‌داند. در فصل نهم، نقد هرمنوتيك و تعدد قرائت‌ها در غرب بررسي شده، كه ديدگاه‌هاي هابرماس، بتي و هرش مبني بر دست‌يابي به حقيقت عيني و نيت مؤلف در پديدة تفسير را منعكس مي‌كند. بخش چهارم؛ به نقد و ارزيابي ديدگاه‌هاي انديشمندان مسلمان در باب هرمنوتيك و تعدد قرائت‌ها مي‌پردازد، كه در سه محور عمده: در فصل دهم گرايش‌هاي بنيادگرا، فصل يازدهم ميانه‎رو و فصل دوازدهم گرايش‌هاي افراطي‎ مطرح مي‌شود. در نحلة بنيادگرا در امر هرمنوتيك و قرائت جديد از دين، پيروي از سلف صالح را توصيه مي‌كند. در مكتب ميانه‌رو در هرمنوتيك دين و نوانديشي ديني؛ بازگشت به خويشتن اسلامي، با وام‌گيري از پيشرفت‌هاي غرب بدون افتادن در فرهنگ غرب و خود باختگي مهم است. اما در تلقي افراطي از هرمنوتيك دين و تعدد قرائت‌ها افرادي نظير ابوزيد و سروش دخالت پيش‌فرض‌ها در امر تفسير، و امكان تعدد تفاسير از يك متن با وجود تعدد نظرگاه‌هاي مفسر را پذيرفته كه به قرائت افراطي هرمنوتيك و تعدد قرائت‌ها در نحلة گادامر شباهت دارد. بخش پنجم؛ شامل سه فصل است، كه نقد ديدگاه‌هاي هرمنوتيك و تعدد قرائت‌ها در شرق و غرب را بر پاية اجتهاد حوزوي تبيين مي‌كند. فصل سيزدهم، ديدگاه امام با مهم دانستن نيت مؤلف در امر تفسير را در خود دارد، در فصل چهاردهم، استاد جعفر سبحاني بر آنست كه مفسر، مقصود و نيت نويسندة متن را بايد تعقيب كند، او تعدد فتاواي مجتهدين را معلول رعايت نكردن قواعد تفسير مي‌داند، نه اثبات تعدد قرائت‌ها. در فصل پانزدهم، استاد مصباح نظرية قرائت‌هاي مختلف را وارداتي دانسته، از پي‌آمدهاي منفي اين نظريه ارتداد را برمي‌شمارد. ولي تعدد قرائات را در برخي موضوعات بصورت قاعده‌مند تأييد مي‌كند. در آخر نتيجه‌گيري تمام بحث ارايه شده است.

بخش اوّل: كليات؛ فصل اول اين بخش در صدد اراية مفاهيم و تعاريف كليدواژ‌هاي مهم چون هرمنوتيك، نقد، تفسير، دين، مفسر، قرائت‌هاي مختلف، معرفت‌شناسي و... مي‌باشد، و در فصل دوم پيشينة هرمنوتيك در غرب و شرق بر دو محور عمدة تاريخي و فرهنگي بيان شده، كه در غرب بررسي هرمنوتيك و تعدد قرائت‌ها در دين مسيح و اصحاب كليسا و نيز دين يهود مهم جلوه مي‌كند، و همين‌طور رگه‌هاي هرمنوتيك و تأويل شرقي در دين اسلام در نحلة اشاعري و در نظريات فارابي، ابن رشد و...با گرايش‌هاي فلسفي و عرفاني مورد توجه قرار گرفته است. در ادامة فصل دوم برخي از مباني نظريه قرائت‌هاي مختلف از دين، نظير مباني‌هرمنوتيكي، معناشناختي، كلامي، زبان‌شناختي، معرفت‌شناختي و...به صورت گذرا مرور مي‌شود.

كه اين بخش طي دو فصل در راستاي هموار سازي نقد و تحليلِ منسجم و علمي «هرمنوتيك» كه يكي از مباني مهم و تعيين كنندة نظريه تعدد قرائت‌ها بوده، كه بطور گسترده در بخش‌هاي آينده مطرح مي‌شود، ارايه مي‌گردد.

بخش دوم:گونه‌ها، مكاتب و گرايش‌هاي هرمنوتيك در غرب؛ در اين بخش؛ دوره‌ها و انواع هرمنوتيك، مكاتب هرمنوتيكي انديشمندان غرب، نظريات مفسران در تفسير متن، و... مورد بررسي قرار مي‌گيرد، و نيز رويكرد‌هاي مهم در تفسير با محوريت متن، مفسر، مؤلف و... بيان مي‌شود. كه سير تحول و تكامل هرمنوتيك، و نحوه اطلاق و كاربرد آن در مجامع علمي باستاني و مدرن نشان داده مي‌شود. وانگهي مكاتب هرمنوتيك، همراه با نظريه‌پردازان و گرايش‌هاي موضوعي نظير، هرمنوتيك عام، روان‌شناختي شلايرماخر، هستي‌شناسي مارتين هايدگر، فلسفي گادامر، شالوده‌ شكني دريدا و...و همين‌طور رويكردهاي تفسير چون مفسر محور، متن محور و مؤلف محور بصورت شفاف و روشن ارائه مي‌گردد.

همان‌طور كه در بخش اول يادآوري شد، بخش يك و دو درآمدي است براي تحليل و تبيين منطقي و اساسي هرمنوتيك كه در بخش‌هاي آتي بر پاية ديدگاه‌هاي انديشمندان غرب و شرق مورد نقد و بررسي عميق قرار مي‌گيرد، تا ازين رهگذر ارتباط مبنايي هرمنوتيك و نظرية قرائت‌هاي مختلف از دين بخوبي تبيين و مورد نقادي قرار گيرد. با توجه به اين مهم اين بخش را طي سه فصل مرور مي‌شود.

بخش چهارم: نقد و تبيين هرمنوتيك برپاية ديدگاه‎هاي‎متفكّران‎مسلمان؛ احياء و تفسير مجدد اسلام و آموزه‌هاي آن، از يك نظر در دوره‏هاي مختلف تاريخ اسلام و حتي دورة امامت معصومين(ع)، وجود داشته است و همة آن‎ها تلاش در جهت مهجوريّت ‏زدايي از دين داشته‏اند[1] اما «تجديد ديني» در مفهوم تازة آن، گرايشي است كه در يكي دو قرن اخير نضج و رشد يافت.[2] اين حركت علي‏رغم گستردگي آن در تمامي جهان اسلام، در هر منطقه ويژگي‎ها و خاستگاه‎هاي معيني داشت. سيّدجمال ‏الدين اسد آبادي، محمّد عبده، عبدالرّحمن ‎كواكبي و محمّدحسين نائيني از افراد شاخص‏ نظريّه‏پردازان و عاملان مهم احياي ديني به شمار مي‏روند. انديشه‎هاي تأويلي و تفسيري برخي متفكّران ‎مسلمان كه پرچمداران بازسازي تفكّر ديني در جوامع اسلامي بوده‌‌اند، در تحوّل و دگرديسي رشد خود، به نظريّة قرائت‎هاي مختلف از دين منتهي شده‎اند، كه در اين بخش مطرح مي‎شوند. البته همان‌طور كه در بخش‌ دوم در مورد هرمنوتيك و گرايش‎هاي آن، نهضت اصلاح ديني[3] و عصر رنسانس[4] در غرب سخن رفت، اين امور نيز بصورت فزايندة در پيدايش نهضت نوانديشي ديني و قرائت‌هاي مختلف از دين در شرق و ممالك اسلامي تأثيرگذار بوده‎اند. برخي انديشمندان مسلمان را، كه در موضوعات فلسفه، كلام و... مطالعاتي داشته، و نظريه‌پردازي كرده‌اند، از جمله سروش، شبستري، ابوزيد و... را مي‌توان نام‌برد، كه ديدگاه‌ها و گرايش‌هاي هرمنوتيكي و تفسيري آنان به شيوه‌هاي خاص در باب دين و متون ديني خصوصاً گزاره‌هاي چون تاريخمندي دين، دخالت‌ پيش‌فرض‌هاي مفسر در امر فهم و...، به ديدگاه‌هاي هرمنوتيك غرب تشابه زيادي دارند، زمينه‌ساز و موجب پيدايش قرائت‌هاي مختلف از دين شده‌اند. بنابراين در اين بخش؛ نقد و برسي ديدگاه‌ها و گرايشات تجددگرايي، هرمنوتيكي و تفسيري انديشمندان مسلمان، به هدف نشان دادن نقش مثبت و يا منفي انديشه‌ها در شالوده سازي و ايجاد نظرية قرائت‌هاي مختلف از دين صورت مي‌گيرد. قابل ذكر است كه همة نظريات انديشمندان مسلمان در امر احياء تفكّر ديني و بازخواني مجدد تمدن اسلامي از ديد واحد و سازگار، مورد ارزيابي قرار نمي‎گيرند. زيرا در عمق و درون‎ماية انديشه‎هاي آنان تفاوت‎هاي بنيادين وجود دارد، بنابراين آن‎ها را در سه گرايش عمده: بنيادگرا، افراطي‎، ميانه‎رو به كوتاهي بيان مي‌شود.

بخش پنجم: نقد هرمنوتيك و قرائت‌هاي‌مختلف‌ برپايه دين‌شناسي‌ سنّتي؛ همان‌طور گذشت «هرمنوتيك» يكي از مباني تأثيرگذار و اساسي نظرية تعدّد قرائت‌ها به شمار مي‌رود، كه در بخش‌هاي قبلي نسبتاً و سيع مورد توجه قرار گرفت، اينك در اين فصل نقد هرمنوتيك و نظرية قرائت‌هاي مختلف را بر پاية ديدگاه‌هاي: امام‌خميني(ره)، استاد جعفر سبحاني و استاد مصباح يزدي به طور بنيادين و معقول با نگاه دين‌شناسي سنتي و اجتهاد حوزوي مرور مي‌كنيم، در پايان با اراية نتيجة كلي بحث، چرايي طرح نقد مباني هرمنوتيكي نظرية تعدّد قرائت‌ها را خواهيم دانست.

امام خميني(ره) در نگاه هرمنوتيكي و تفسير دست‌يابي به نيت مؤلف را مهم مي‌داند، مفسر بايد در امر تفسير منظور صاحب كتاب را مد نظر داشته باشد. ايشان پيش‌فرض‌ها را در پديدة تفسير تأثيرگذار مي‌داند، ولي بايد بر متد و شيوة مختص به خودش به كار رود، يعني پيش‌فرض‌ها از خود متن گرفته شود.

استاد جعفر سبحاني بر آنست كه تفسير، مقصود و نيت نويسندة متن را بايد تعقيب كند، و استاد مصباح نظرية قرائت‌هاي مختلف را وارداتي دانسته، و قائل شدن بر اين نظريه را داراي پي‌آمدهاي مهلكي چون ارتداد بيان مي‌دارد. از طرفي تعدد قرائات را در برخي موضوعات و عناوين مي‌پذيرد كه داراي قاعده و اصول خاصي مربوط به خود است.

[1]. ر.ك، نقش ائمه(ع) ‏در احياء دين از سيد مرتضي عسكري.

[2]. Rethinking tradition in modern Islamic thought, by Daniel W. Brown.

[3]. Reformation.

[4]. Renaissance.