1

دين در لغت معناي متعددي دارد، از جمله جزاء، اطاعت و... را مي‎توان به‌‌‌عنوان نمونه ذكر كرد، اما استعارةً به‎معناي «شريعت» نيز به‌كار رفته است.^{^[2]} و در اصطلاح دين خطِ درست و مستقيمي است كه بر وِفقِ ساختمان وجود بشر به مشيت الهي، به وديعت گذاشته و پايه گذاري شده است. و از لحاظ مكتبي در شناخت دين، مي‎توان به سه بخش: عقايد، اخلاق و احكام در درون‎ماية‎ آن اشاره كرد. كه عقايد و ايدئولوژي، از جهان‎بيني«توحيدي» و ايمان قلبي شخص حكايت دارد، و اين امر را در بستر دين به نمايش مي‎گذارد[3]، و اخلاق؛ مجموعة اصول، آرمان‎ها و ارزش‎هاي عملي است كه متكي و مستند به عقايد و ايدئولوژي فرد مي‎باشد، و احكام؛ مجموعة بايد‎ها و نبايد‎هاي الهي است كه فرد به آن‎ها گردن مي‎نهد. در ادامة تعريف و چيستي دين، به نظريات انديشمندان شرق و غرب اشاره مي‎كنيم:

علامه محمد حسين طباطبايي و آية الله مصباح يزدي، دين را معارف و احكام الهي مي‎دانند[6]. در موسوعة الذهبيه دين اين‎گونه تعريف شده است: «الدين دعامته يقوم علي دعامتين اساسيتين، هماالعقيدة و الشريعه... والعقيدة عمل القلب والشريعة عمل الجوارح[7]». در لغت ‎نامة دهخدا، دين را به مجموعة عقايد موروثِ مقبول در باب روابط انسان با مبدأ وجودي و التزام به سلوك و رفتار مقتضاي آن، تعريف كرده است[8]. در نگاه ديگر دين حقيقتاً «به مجموعة از باورها، اعمال، تجارب، نمادها، اساطير و... توصيف شده است[9].

ماتيوآرنولد[13] مي‎گويد: «دين همان اخلاق است كه احساس و عاطفه به آن تعالِي، گرما و روشني بخشيده است». جميزمارتينو برآن است كه: «دين؛ اعتقاد به خداي سرمدي است، يعني اعتقاد به اين‌كه حكمت و ارادة الهي بر جهان حكم مي‎راند(خدايي) كه با بشر مناسبات اخلاقي دارد». پارسونز مي‎گويد: «دين مجموعه‎اي است از باورها، اعمال، شعاير و نهادهاي ديني كه افراد بشر در جوامع مختلف بنا كرده‎اند».[14] لودويگ ‎ويتگنشتاين[15] دين را به «شباهت خانوادگي» تعريف مي‎كند، يعني مجموعة از گزاره‎هاي متداخل است كه پيچيده در اختلافات زيادي مي‎باشد مانند تعريف كلمة «بازي» كه انسان به انگيزه‎هاي مختلف بازي مي‎كند و به همان روال او را تعريف مي‎نمايد. برادلي مي‎گويد: «دين؛ بيش از هر چيز كوششي است براي آن‎كه حقيقت كامل خير را در تمام وجوه هستي‎مان بازيابيم».[16]

ميرچا الياده نيز بر اين نكته‌ي مهم اين چنين تصريح مي كند: « شايد هيچ كلمه اي غير دين نباشد كه همواره و آشكارا خيلي صاف و ساده به كار رود، ولي در واقع، نمايان‌گر نگرش‌هايي باشد كه نه فقط بسيار متفاوت‌اند، بلكه گاه مانعة الجمع‌اند.[17] به هر حال، آن قدر تعريف‌هاي متفاوت و گوناگون از دين عرضه شده است كه حتي ارايه‌ي فهرست ناقصي از آن ميسر نيست.[18] نگرش‌هاي اخلاقي، تاريخي، روان شناختي، جامعه شناختي، فلسفي و زيبا شناختي نمونه‌هايي از اين رويكردهاي مختلف اند.[19]

مراد از دين در اين نوشتار، شريعت‎ها و آئين‎هاي الهي است كه منشئي واقعي دارند؛ بدين معنا كه آن‎ها را، به پيامبران^(ع) وحي كرده است. براساس اين اصطلاح، دين آييني است كه دارايي متونِ آسماني، عقايد و درون‎ماية صحيح و مطابق با واقع مي‎باشد. بنابراين در جوهرة تمام اديان آسماني يك پيام وجود دارد و آن هم دعوت مردم به يكتا پرستي و عبوديت خداي واحد، و راهنمايي بشر به كمال مطلق و سعادت دنيا و آخرت، است. پس وقتي جوهرة اديان يكي باشد، در حقيقت دين يكي است.

[1]. Religion.

2. اصفهاني،راغب،المفردات في‌عريب‌القرآن؛ الفيومي، مصباح‌المنير؛ مصطفوي،حسن،التحقيق في‌كلمات القرآن‌الكريم.

3. فاقم وجهك للدين حنيفاً فطرة الله اللتي فطر الناس جميعاً...، سورة روم، آية 30.

4. جوادي آملي، عبدالله، نسبت دين و دنيا، نشر اسرا، 1381، ص 20.

5. جعفري،محمدتقي، فلسفة دين، دفترنخست، تهران، پژوهشگاه‌فرهنگ‌وانديشة اسلامي،1378،ص 16.

6. طباطبايي، محمد حسين، الميزان في‌تفسيرالقرآن،ج 5، تهران، دارالكتب الاسلاميه، تهران، 1362.

7. محجوب، فاطمه، الموسوعة الذهبيه اللعلوم الاسلاميه،ج18، مصر‌ـ‌ قاهره، دارالغد العربي، بي تا.

8. دهخدا، علي اكبر، لغت‎نامة دهخدا، تهران، دانشگاه نهران مؤسسة انتشارات و چاپ، 1373، ذيل واژة دين.

9. قائمي‎نيا، عليرضا، تجربة ديني و گوهر دين، دفتر تبليغات اسلامي، 1381، ص 163.

1. هك، جان، فلسفة دين، راد، بهرام، تهران، انتشارات بين المللي الهدي، 1372، ص 23.

[11]. Friedrich Ernst Schliermacher.

3. هك، جان، پيشين.

[13]. Mathew Arnold.

5. پيشين.

[15]. Ludwig Wittgenstein.

7. هك، جان، فلسفة دين، ترجمة بهرام راد، ص 24.

8. ميرچا الياده، فرهنگ و دين، ويراسته ي بهاءالدين خرمشاهي، تهران، طرح نو، 1374، ص202.

1. بهاء الدين خرمشاهي،دين پژوهي، دايرة المعارف دين، دفتردوم، تهران، پژوهشگاه علوم انساني1373، ص 85.

2. رابرت.ا. هيوم، اديان‌زنده جهان،ترجمه‌ي‌ عبدالرحيم گواهي‌،تهران، دفترنشرفرهنگ اسلامي‌، 1372، صص24و25.